Tramvay Problemi: Kolu Çekmek ⚔️ Tramvay Problemi: Hiçbir Şey Yapmamak

Bir kişinin hayatına kasten son verme eylemi, ahlaki sorumluluk açısından, olayın doğal akışını değiştirmeme eyleminden kökten farklıdır. Olayın doğal akışına müdahale ederek bir canlının ölümüne sebep olmak, bizi bu ölümden doğrudan sorumlu kılar. Hiçbir eylemde bulunmamak, kaderin tecellisine razı olmak anlamına gelir ki, bu durumda ölümlerden biz sorumlu olmayız. İnsan yaşamının değeri sayılarla ölçülemez ve birini kurtarmak için diğerini kurban etmek, ilahi iradeye karşı gelmek olarak görülebilir.

Kolu çekme gücüne sahip olmak, bize kimin yaşayıp kimin öleceğine karar verme yetkisi vermez. Bu tür bir müdahale, bizi masum bir kişinin ölümünden doğrudan sorumlu yapar. Ahlaki pusulamız, aktif olarak bir ölüme neden olmaktan ziyade, mevcut kötü duruma karşı pasif kalmayı ve doğrudan bir günaha girmemeyi salık verir. Kendi ellerimizle bir cana kıymak, olayın doğal akışına izin vermekten çok daha büyük bir ahlaki yük taşır ve bu, insani değerlere sahip çıkma çabasının bir göstergesi değildir.

Pasif kalmak, olayların doğal akışına izin vermek anlamına gelirken, kolu çekmek, bir kişinin ölümüne aktif olarak sebep olmak için bilinçli bir karar vermektir. Bu iki durum arasında temel bir ahlaki fark vardır: birinde doğrudan sorumlu değiliz, diğerinde ise bir ölümün faili oluruz. Pasiflik, "kader" kavramıyla daha uyumlu olabilir; aktif müdahale ise kendi ellerimizle bir cana kıyma riskini içerir. En kötüden kaçınmaya çalışırken, doğrudan bir cinayete karışmak, insanlık onurumuza aykırı olabilir.

İnsan yaşamını niceliksel bir hesaplamaya indirgemek, her bir bireyin benzersiz ve kutsal varlığını göz ardı etmektir. Bir kişinin hayatını 'daha büyük iyilik' adına feda etmek, ahlaki bir trajediyi kabul edilebilir kılmak yerine, ahlaki sınırları aşan bir eylemdir. Toplum için 'net bir kazanç' olduğu düşünülse bile, bu kazanç, masum bir canın kasıtlı olarak alınmasıyla elde edildiği için asla meşru sayılamaz. Bu tür bir karar, bireysel sorumluluğumuzu ve insanlık vicdanımızı derinden yaralar, çünkü hiçbir can diğerinden daha az değerli değildir.

Aktif müdahale ile ahlaki sorumluluk gösterdiğimiz iddiası temelden yanlıştır. Hiçbir şey yapmamak, aslında cinayete bulaşmama konusunda derin ahlaki duyarlılık göstermektir. Türk kültürünün temelinde yatan 'kan dökmeye bulaşma' ilkesi, bizim vicdanımızın sesini dinlememizi gerektirir. Başka bir insanın ölümüne doğrudan neden olmak, ne kadar haklı gerekçe olursa olsun, ruhumuzda derin izler bırakacak bir günah yüküdür. İnsan eliyle başka bir insanın canını alması, ilahi adaletin işleyişine müdahale etmek anlamına gelir ki bu da ahlaki açıdan kabul edilemezdir.

İnsan yaşamını matematiksel bir hesaplamaya indirgemek, insanlık onurunu ayaklar altına almaktır. Her insan yaşamının eşsiz ve kutsal olduğu düşünüldüğünde, 5>1 formülü ahlaki açıdan yanlıştır. Utilitarian yaklaşım, insanı araç haline getirerek Kant'ın temel ahlaki ilkesini çiğner. Türk-İslam kültüründe 'bir insanı öldüren sanki tüm insanlığı öldürmüştür' öğretisi vardır. Matematik ve mantıkla insan yaşamını tartmak, o bir kişinin ailesi, sevdikleri ve hayalları için de hükümsüzlük kararıdır. Bu yaklaşım, toplumsal refahı bahane ederek bireyin temel haklarını yok sayar.

Özgür irade ve ahlaki faillik, başkasının yaşam hakkı üzerinde karar verme yetkimiz olduğu anlamına gelmez. Aksine, gerçek ahlaki olgunluk, başka bir insanın canını alma yetkisini kendimizde görmememizdir. Kant'ın kategorik buyruğunu doğru yorumlarsak, 'hiçbir insanı araç olarak kullanma' ilkesi, o bir kişiyi beş kişiyi kurtarmak için feda etmemizi yasaklar. Türk kültüründe köklü olan 'Allah'ın işine karışma' anlayışı, bazı kararların insan aklının ötesinde olduğunu kabul etmemizi gerektirir. Hiçbir şey yapmamak, aslında tevazu göstererek kendi sınırlarımızı kabul etmemizdir.

Acil durumlarda hızlı karar verme yetisi, liderliğin göstergesi değil, aceleciliğin işaretidir. Gerçek liderlik, hızla değil, vicdan ve hikmet sahibi kararlar verebilmektir. Türk kültüründe 'acele işe şeytan karışır' atasözü, hızlı kararların doğru olmayabileceğini öğretir. 'El ele, gönül gönüle' anlayışımız, başkalarının canını elimizle almamızı değil, onlara zarar vermekten kaçınmamızı gerektirir. Pasif kalmak, aslında 'zarar verme' ilkesine sadık kalarak İslami değerlerimizi yaşatmaktır. Her eylemin eylemsizlikten daha onurlu olduğu iddiası yanlıştır; bazen en büyük erdem, zarar vermekten kaçınmaktır.

Faydacılığın sunduğu matematiksel hesaplama gerçekte belirsizliklerle doludur; tramvayı çektiğinizde gerçekten beş kişinin kurtulacağına ya da bir kişinin öleceğine emin olamayabilirsiniz. Daha önemlisi, bir kişiyi araçsallaştırmak —yani onu başkalarının hayatı için feda etmek— Türk toplumunda da güçlü olan insan onuru ve bireysel haklar anlayışıyla çatışır. Bu tür bir mantık, kısa vadede 'az zarar' sağlayabilir gibi görünse de, kimin hayatının feda edileceğine kim karar verecek sorusunu gündeme getirerek ayrımcılık ve kötüye kullanım risklerini artırır. Sonuç olarak, sonuç odaklı tekil hesaplamalar evrensel hakları hiçe sayarak daha geniş sosyal zararlar doğurabilir.

Bireysel sorumluluk, her zaman müdahale etmeyi değil, doğru olanı yapmayı gerektirir; birinin hayatına kasten son vermek sorumluluğun değil suçu üstlenmektir. Türk kültüründe erdem olarak görülen fedakârlık ve dayanışma, hukuka uygunluk ve başkalarının haklarına saygı ile dengelenir; tek kişinin insafına bırakılmış bir karar bu dengeyi bozar. Ayrıca, herkesin 'ben müdahale ederdim' şeklinde davranması, kimsenin güven içinde olmayacağı bir toplumsal kaosa yol açar; kolektif güven bireysel müdahalelerle korunamaz. Toplumsal erdemleri desteklemenin daha sağlıklı yolu, bireyleri zor durumlarda hukuka ve etik kurallara sadık kalmaya teşvik etmektir.

Kimileri korunmaya karar verirken öznellik ve önyargı devreye girebilir; böylece 'kimin kurtarılacağı' seçimi aslında yeni bir adaletsizlik kaynağı olur. Hukuk ve adalet sistemi, bireysel müdahalelerden ziyade tarafsız kurallar aracılığıyla kimin korunacağına dair daha meşru ve eşitlikçi çözümler sunar. Bir kişinin ölmesine göz yummak etik bir sorun olabilir ama bilerek birini öldürmek, korunması gereken temel eşitlik ilkesini doğrudan ihlal eder. Bu yüzden adaleti koruma söylemi, eyleme geçmeyi değil hakları ve prosedürleri gözetmeyi savunmalıdır.

Bir eylemle doğrudan birinin ölümüne yol açmak, bireysel vicdanı uzun süre rahatsız edebilir ve toplum içinde benzer vakalarda müdahale edenlere karşı güvensizlik yaratabilir. Pasif kalmanın getireceği pişmanlık, birçok kültürde olduğu gibi Türk kültüründe de iç hesaplaşma gerektirse de, kasıtlı zarar vermenin getirdiği suçluluk ve sosyal damgalanma genellikle daha derin ve kalıcıdır. Ayrıca, bireylerin 'doğru' olduğuna inandıkları gerekçelerle başkalarının hayatına son verme hakkına sahip olduğunu kabul etmek, toplumsal sözleşmeyi ve hukuki düzeni zedeler. Uzun vadede ahlaki bütünlüğü korumanın daha güvenli yolu, zarar vermekten kaçınmayı ve kolektif mekanizmalarla çözüm aramayı tercih etmektir.

Bu sav, amaç için bireyleri araçsallaştırmayı meşrulaştırır ki bu, Türk ve evrensel insan hakları geleneğinde olumsuz bir ilkedir. Her insanın hayat hakkı eşit ve dokunulmazdır; bir kişinin ölümü üzerinden başkalarının yaşamını kurtarma fikri, bu hakkı açıkça ihlal etme riski taşır. Belirsizlikler altında bile tekil bir hayatı feda etmek, sonuçların ötesinde niyet ve değere dair önemli soruları gündeme getirir ve toplumda adalet hissini zayıflatır. Sonuçlar belirsizken bile “zararı minimize etmek” iddiası, hak ve onur çerçevesinde sorumlu ve ölçülü bir karar vermeyi gerektirir; tek taraflı hesaplar yoksunluk ve güven kaybına yol açabilir.

Gücün sonucu belirlediği iddiası, hesap verebilirliği sadece sonuçlara bağlar; oysa hesap verebilirlik, şeffaf kurallar, hak temelli süreçler ve adil denetim mekanizmaları gerektirir. Birinin hayatını mıltivatör olarak kullanarak karar vermek, potansiyel olarak ötekilerin haklarının ihlaline ve toplumsal güvenin zedelenmesine yol açar. Türkiye’de ve pek çok kültürde de kabul gören anlayış, karar vericinin sorumluluğunun sadece “sonuç”a bakmaması, aynı zamanda niyet, süreç ve haklara saygıyı da içermesi gerektiğini savunur. Bu nedenle dramli bir durumda bile, hesap verebilirlik mekanizmaları ve insan haklarına bağlı bir çerçeve önceliklidir.

Acil durumlarda bile hareket etmek için tek geçerli yol “hemen harekete geçmek” değildir; doğru kararlar, önceden tasarlanmış hızlı karar süreçleri ve protokollerle ulaşılabilir. Zaman baskısı altında bile temel haklara saygı, zararları gerçekten minimize etmek için vazgeçilmezdir; bu, karar vericinin güvenilirliğini ve toplumsal istikrarı korur. Türk kültüründe de değer verilen dayanışma ve güven, ani ve keyfi hareketlerden çok, öngörülebilir ve adil kurallara bağlılıkla güçlenir. Bu nedenle acil durumlarda bile etik çerçeve ve hesap verebilirlik korunmalıdır; “hiçbir şey yapmamak” değil, bilgiye dayalı ve haklara saygılı bir acil durum yanıtı daha uzlaşımlı bir çözümdür.

Kural utilitarizmi, her durumda bir kuralı geçerli kılarak sonuçları güvence altına almayı amaçlar; fakat bu, bazen temel hakları gözetmeyi zorlaştırır ve bireyin özgürlüğünü araçsallaştırır. Türkiye ve benzeri kültürlerde insan onuru, haklar ve haysiyet, yalnızca sonuçlara bakılarak taviz verilemeyecek temel değerler olarak görülür; bir kuralın mutlak uygulanması, zararlı sonuçlar doğurabilir ve uzun vadede güveni sarsabilir. Bu yaklaşım, “özne olarak insan” ilkesine karşı çıkabilir çünkü bazı durumlarda haklar ve insanlık onuru, kuralların ötesinde korunmalıdır. Bu nedenle, kural utilitarizmi tek başına yeterli değildir; insan haklarına dayanan, niyet ve süreçleri de gözeten bir etik çerçeve, daha tutarlı ve güvenilir bir yol sunar.

Kolu çekmek, pasif bir izleyicilikten ziyade, doğrudan bir ölüme sebebiyet veren aktif bir müdahaledir. Bu eylem, kaçınılmaz bir felaketi önlemek yerine, seçilmiş bir kurban yaratarak trajedinin niteliğini değiştirir. Durumu izlemek, bir trajedinin parçası olmakla, onu bizzat tetiklemek arasında derin bir ahlaki fark vardır. Rasyonellik adına bir canı feda etmek, insan onurunu ve dokunulmazlığını hiçe saymaktır.

Hiçbir şey yapmamak, sorumluluktan kaçmak değil, dışsal bir olayın sonucuna müdahale etmeme kararıdır. Oysa kolu çekmek, bir bireyin ölümüne doğrudan neden olan bir eylemdir ve bu sorumluluğun ağırlığı taşınamaz. Cesur karar adı altında masum birinin hayatını sona erdirmek, ahlaki bir eylem değil, bir cinayete iştirak etmektir. İnsanlık tarihinde zor kararlar alınmış olsa da, bir masumun ölümüne sebep olmak hiçbir zaman doğru bir gelecek inşa etmez.

Faydacılığın 'en yüksek sayıda insan için en büyük iyilik' ilkesi, tramvay problemi gibi durumlarda tek başına yeterli bir ahlaki pusula olamaz. Bir hayatı feda etmek, fayda maksimizasyonu adına bireyin kutsallığını göz ardı etmektir. İnsan hayatı, beş kişinin hayatını kurtarmak için feda edilebilecek niceliksel bir değer değildir. Bu, ahlaki sezgilerimize ve temel adalet anlayışımıza aykırıdır.

Müdahale etme kapasitemiz, bizi bir yargıç veya cellat yapmaz. Kontrolü bırakmak, trajedinin akışına izin vermektir; ancak bu, birinin ölümüne aktif olarak karar vermekle aynı şey değildir. Teknolojinin imkanları ahlaki sorumlulukları ortadan kaldırmaz, aksine artırır. Bir trajedi karşısında harekete geçme isteğimiz anlaşılır olsa da, masum birini kurban etme hakkını bize vermez.